Chińczykom nie jest łatwo szczerze mówić, co naprawdę myślą i czują - twierdzi Xinran we wstępie. I dodaje: A jednak to jest dokładnie to, co chciałam zarejestrować: emocjonalne reakcje na dramatyczne zmiany, jakie zaszły w ostatnim wieku. Chciałam, by moi rozmówcy dali świadectwo chińskiej historii. Xinran, od 1997 roku mieszkająca w Londynie chińska pisarka, pracowała przez 20 lat jako dziennikarka w Chinach, prowadząc jako pierwsza osoba w tym kraju program radiowy, do którego ludzie dzwonili i opowiadali o swoim życiu lub pytali o różne kwestie na antenie na żywo. Sama przeszła wiele, ale boi się o tym mówić. Spotkałam ją w styczniu i przeprowadziłam wywiad dla następnego numeru Archipelagu, przeczytawszy uprzednio wszystkie jej książki (poza "Miss Chopsticks", powieścią). "China Witness. Voices from a Silent Generation" jest szczególna - niedostępna w Chinach, gdyż opowiada o sprawach, które są dla rządu niewygodne. Xinran przemierzyła Chiny wzdłuż i wszerz, by znaleźć ciekawych rozmówców, którzy opowiedziliby jej swoje dzieje. Pojechała na zachód aż do byłego więzienia w Shihezi w pobliżu Urumczi, a na południu dotarła do Xingyi. 

Rozmówcy Xinran pochodzą z pokolenia rodziców autorki, wywodzą się z różnych klas społecznych, środowisk i mają różny status w społeczeństwie. Opowiadają o trudach życia za panowania Mao Zedonga i drobnych radościach dnia codziennego. Xinran ciągnie ich za język, mówią więc także o uczuciach, o miłości, niejednokrotnie płaczą przy niej ze wzruszenia. Muszę przyznać, że na spotkaniu autorka zrobiła na mnie bardzo dobre wrażenie: jest niebywale ciepłą kobietą i nie dziwię się, że potrafi stworzyć atmosferę sprzyjającą zwierzeniom. Xinran poznaje, a czytelnik wraz z nią, losy więźniów zsyłanych do Shihezi, na pustynię Gobi, by tam budować drogi, mosty i zamieniać piaszczyste tereny w żyzne pola do uprawy bawełny, ryżu i kukurydzy. Rozmawia z panią pilot, urodzoną w Stanach Zjednoczonych, dowódcą Czerwonej Armii, która przeżyła Rewolucję Kulturalną i po przejściu na emeryturę odnalazła prawdziwą miłość (fragmenty 160 listów miłosnych, jakie wymieniła ze swym przyszłym mężem znajdują się w książce). Wzruszająca jest historia Yao Popo, kobiety sprzedającej zioła na ulicy, którą Xinran poznała przypadkiem. Wszystkich swych (kilkunastu) rozmówców autorka pytała o trzy najszczęśliwsze i najtrudniejsze chwile w życiu. Niebywała determinacja i ciężkie życie - a żaden z jej rozmówców nie narzeka otwarcie - szokują. Yao Popo wyznała, że jedną z najtrudniejszych rzeczy było dla niej wychowanie siedmiorga dzieci w pokoiku mierzącym 12 metrów kwadratowych i ciągły brak jedzenia. O braku pożywienia i przejmujących zimach mówili wszyscy. Jedna z kobiet ogrzewała się własnymi warkoczami, większość latami cierpiała potworny głód. A przy tym ciarki przechodzą, gdy czyta się, że istnieje w Chinach powiedzenie: "Śmiej się z biednych, ale nie śmiej się z prostytutek" - panuje społeczne przyzwolenie na wyśmiewanie cudzej biedy, a biedni, jak pisze Xinran, są na samym dole drabiny społecznej. Zdaniem autorki przez kilkadziesiąt lat rządów Mao oficjalnie powiedzenie przestało istnieć, lecz w ostatnich latach (książka została wydana w 2008) przybrało na sile.

Fascynujące są różne anegdotki, elementy kultury różnych rejonów czy lokalne powiedzonka. Była prostytutka, w mocno podeszłym wieku, gdy Xinran ją poznała, opowiadała: W tamtych czasach [prawdopodobnie lata 30.] jeśli mężczyzna chciał wejść do jednego ze sławnych domów publicznych, musiał zaimprowizować dwuwiersz poezji klasycznej, bazujący na wersie podanym przez ochroniarza przy bramie; nie wpuścili go zanim nie wymyślił dobrego dwuwiersza. Pseudonimy prostytutek, lista win i menu w domu publicznym mocno wykorzystywały metafory z poezji dynastii Tang i Song, więc mężczyźni musieli znać się na poezji, by wiedzieć, co oznaczają te wszystkie nazwy! Czy to nie brzmi niesamowicie? Z wielką przyjemnością czytałam też o sztuce wyrabiania tradycyjnych chińskich lampionów, o tradycji picia herbaty w herbaciarniach i całym stylu życia, który się na tym opierał. 

Ugo Betti, włoski sędzia i pisarz, którego Xinran cytuje, powiedział: "Wspomnienia są jak kamienie; czas i dystans niszczą je niczym kwas". Zaskoczyło mnie, jak wiele pamiętają ci starsi ludzie. Być może nie mogąc nigdy mówić szczerze o swym życiu (wiele osób dziwi się nawet, kogo interesują ich wynurzenia) zakonserwowali je w sobie, zatopili w formalinie historii i dziś ostrożnie wydobywają na światło dzienne. Czy ośmielają się oceniać negatywnie tamte czasy i wydarzenia? Nieszczególnie, zwłaszcza ludzie na wsiach bardzo chwalą Mao za jego dokonania, za wprowadzenie równości w społeczeństwo, dystrybucję ziemi, budowę domów w miastach, zapewnienie darmowej edukacji i służby zdrowia. Chińczycy generalnie bardzo ostrożni są w ocenach, co niejednokrotnie zauważyłam w osobistych rozmowach, a także w filmach i książkach. Nawet ci, co wycierpieli najwięcej, uważają się za szczęściarzy. Jak refren przewija się tekst: "Należymy do pokolenia mającego dużo szczęścia". Niektórzy tłumaczą, że przeszli tak wiele, a jednak żyją, doczekali lepszych czasów. Zrobiła na mnie wrażenie ta perspektywa dostrzegania we wszystkim jasnych stron. Jeden z byłych więźniów politycznych powiedział jednak Xinran, co postrzegam za przestrogę odnośnie przyszłości chińskiego narodu: Jiang Zemin [były polityk i generalny sekretarz Partii Komunistycznej w latach 1989-2002] powiedział: Jeśli wyprostujesz Partię, Partia może umrzeć; ale jeśli nie wyprostujesz Partii, naród umrze.

"China Witness" to poważna książka, w wielu aspektach historycznych bardzo drobiazgowa, licząca ponad 400 zapisanych niewielkimi literkami stron. Czyta się ją wolno, opowieści nie płyną jak rwąca rzeka, czasem trzeba się przez nie przedzierać. Lecz rezultat jest satysfakcjonujący. Miałam wrażenie, że poświęcając czas na lekturę obdarzyłam rozmówców wybranych przez Xinran szacunkiem, pozwoliłam im opowiedzieć mi o sprawach, o których nigdy nikomu nie mówili. Pochylałam się nad słowami akrobatów chińskich, potomków bandytów na Jedwabnym Szlaku, kobiety, naprawiającej buty na ulicy od 28 lat, która nie mając domu (żyje pod schodami jednego z budynków) zdołała jednak wysłać wszystkie dzieci na dobre chińskie uniwersytety. Nawet jeśli za kilka lat nie będę pamiętać żadnej konkretnej postaci z książki (istnieje takie ryzyko), zostanie mi w pamięci podziw dla wytrwałości Chińczyków i umiejętności znoszenia trudów egzystencji.