Jest takie miasto w Indiach, którego szczerze nie lubię. To stolica kraju, Delhi. Byłam w Indiach dwa razy na przestrzeni pięciu lat, a podczas ostatniej wizyty zajrzałam do Delhi w sumie trzy razy. Za każdym razem poznawałam to miasto od innej strony. Są pisarze zakochani w Delhi. William Dalrymple pisze o nim z czułością i obrał je za swój dom 22 lata temu. Sam Miller podobnie, poświęcił miastu książkę "Delhi. Adventures in a Megacity" i wiele, wiele artykułów prasowych. Anita Desai jednego z bohaterów powieści "In Custody" uczyniła biednego uczonego ze wsi, który jeździ wciąż do Delhi i cierpi z powodu upadku tradycji poezji pisanej w urdu w stolicy Indii. A jednak nie mogę dać się przekonać do tego, w moich oczach - ale jak zaraz pokażę nie tylko moich, nieprzyjaznego miasta, mimo prób oswojenia go na różne sposoby. 

Delhi to wielka metropolia, mieszka w niej niemal 17 milionów ludzi, a jeśli liczyć nowe miasteczka na obrzeżach, takie jak rozrastający się Gurgaon ze swymi ultranowoczesnymi centrami handlowymi i call centres, populacja Delhi liczy ponad 22 miliony. Trudno oprzeć się wrażeniu, że w tym mieście każdy jest przyjezdny, każdy przybył tu w poszukiwaniu szczęścia. Moja pierwsza wizyta w Delhi miała miejsce w okolicach Sylwestra. Z okien pociągu widziałam rozciągające się slumsy. Był świt, szyby lekko zaparowane, na zewnątrz nieprzyjemny ziąb. Drobne dzieci drżały z zimna, gdy wypróżniały się na torach, tuż przed swymi domami z blachy falistej, tektury i brudnych szmat. Przeraził mnie wówczas ten widok, nie byłam przygotowana na tego typu "ludzkie safari" - wjeżdżanie prosto w życie najbiedniejszych mieszkańców stolicy. Pięć lat wystarczyło, bym przywykła do tego typu widoków i zrozumiała, że slumsy często usytuowane są przy torach kolejowych przecinających metropolie i wsie indyjskie i bangladeskie. 

Można w Delhi zwiedzać zabytki rządowe, imponujący Łuk Triumfalny, podobny do oryginału paryskiego, Red Fort - siedemnastowieczną rezydencję mogolskich władców, czy siedzibę Parlamentu. Można skupić się na Starym Delhi, wałęsać się wąskimi alejkami, w poszukiwaniu ciekawych historii. Wizyta w Czerwonym Forcie czy choćby rzut okiem na Kashmiri Gate, która kiedyś stanowiła bramę w murze okalającym miasto (stamtąd prowadziła droga do Kaszmiru), stanowią obowiązkowe punkty w planie zwiedzania niemal każdego turysty. Kto ceni świątynie wszelkich wyznań, ten nie będzie się nudził w Delhi - stolica oferuje ich mnóstwo, od Lakshmi Narayan Temple po Lotus Temple, przyciągającą wyznawców każdej wiary. 

Zmęczeni tłumami i nagabywaczami odpoczywają w Lodi Gardens lub na terenie parku, gdzie mieści się Humayun's Tomb - grób mogolskiego cesarza Humayuna, który w XVI wieku władał ziemiami należącymi dziś do Afganistanu, Pakistanu i północnych Indii. Byłam tam wszędzie, a kto śledzi mój blog, ten wie, że "zaliczyłam" także prawdziwe, szalenie eleganckie delhijskie uroczystości weselne w obrządku sikhijskim. W Lodi Gardens zajrzałam do ogrodu drzewek bonsai - strzegł go czarny kociak, przymilający się, spragniony czułości. Pseudojapoński ogródek kamienny przedstawiał żałosny widok. Piasek niegrabiony był chyba odkąd tam się znalazł, a kamienie upstrzone były gołębimi odchodami. Japońscy dyplomaci zapewne nie wiedzą o tym miejscu, inaczej dostaliby zawału serca. Przed grobami muzułmańskich władców piękne uczennice w biało-fioletowych mundurkach jedzą lunch na trawniku lub grają w badmintona. Zielone tereny okalające Humayun's Tomb należą do ulubionych miejsc Dalrymple'a, gdy potrzebuje on ciszy i spokoju. Faktycznie można się tam rozłożyć na trawie, obserwować biegające wiewiórki i dać się zahipnotyzować zachodzącemu słońcu, które pięknie ociepla piaskowiec, stanowiący podstawowy budulec mauzoleum.

Z koleżanką pół-Kaszmirką pół-Francuzką, poznaną w Londynie, wybrałam się do Jama Masjid, największego meczetu w całych Indiach, mogącego pomieścić 85 tysięcy osób. Boso chodziłyśmy po dziedzińcu, zaglądając do wszystkich zakamarków. Między modlącymi się Indusami biegali chłopcy, proszący nas nieustannie o zdjęcie. Nie wszyscy przychodzą się tam modlić lub zwiedzać. Odniosłam nieprzyjemne wrażenie, że wąskie schody prowadzące do wieży, skąd można podziwiać panoramę miasta, okupowane są stale przez nastolatków, którym zależy jedynie na obmacywaniu nieświadomych niczego młodych kobiet. Nie bez powodu przed wejściem na schody umieszczony jest napis: "Wstęp dla kobiet tylko w towarzystwie mężczyzn". Nie miałyśmy mężczyzny na podorędziu, ale wystarczyły nam cięte języki.

Mężczyźni stanowią problem w Delhi, jakkolwiek fatalnie to brzmi. Pięć lat temu prasa kobieca publikowała artykuły o braku kultury męskiej części populacji stolicy. Kobiety czuły się niezręcznie w rykszach i autobusach, na ulicach i bazarach. Narażone nieustannie na tzw. "eve-teasing" (jedno z ciekawszych słów indyjskiego angielskiego, oznaczające publiczne seksualne napastowanie kobiet, najczęściej ograniczające się do obraźliwych gestów, wulgarnych zaczepek i niby przypadkowego dotyku - Khushwant Singh, ceniony indyjski pisarz, poświęcił cały esej właśnie temu fenomenowi w swym zbiorze "On women, sex, love and lust") nie zawsze zwracały uwagę mężczyznom, nauczone, że kobiety mają być ciche i znosić krzywdy w milczeniu. Dobrze pamiętam ścisk panujący w metrze wokół mnie, mężczyzn pchających się do wejścia, gdy akurat musieliśmy wysiadać, liczących choćby na muśnięcie mojego uda. W ciągu pięciu lat sytuacja uległa zmianie. Rozbudowano metro i teraz pierwszy wagon każdego pociągu przeznaczony jest wyłącznie dla kobiet. Mężczyźni nie mają tam wstępu. Przeciskanie się po peronie do tego wagonu jest ciekawym doświadczeniem. Podczas gdy pięć lat temu mężczyźni pchali się, by dotknąć przechodzącą kobietę, teraz w panice chowają ręce za siebie i rozstępują się niemal automatycznie. Pomaga zapewne widok umundurowanych pracowników, broniących wejścia i pozwalających kobietom wsiąść i wysiąść z wagonu bez ryzyka otarcia się o przedstawiciela "brzydszej płci". Poza godzinami szczytu, gdy pasażerów jest niewielu i umundurowanych brak, zdarza się, że jakiś spóźniony mężczyzna wskoczy szybko do wagonu dla kobiet i przebiegnie przez niego do części męskiej, ale będzie to dla niego upokarzające kilka sekund - starsze panie nie omieszkają głośno cmokać i prostestować przeciwko jego obecności. 

Moja ostatnia wizyta w mieście dżinów, jak określił kiedyś stolicę Dalrymple, zbiegła się z obchodami setnej rocznicy powstania Nowego Delhi. Na weselu rozmawiałam z Charlesem, który zapewne dobiegał sześćdziesiątki, wnukiem architekta odpowiedzialnego za jego budowę, sir Edwina Lutyensa. Charles przybył do Indii ze swoją japońską żoną, by wziąć udział w weselu, rzecz jasna, oraz dać serię wykładów na temat wyzwań, jakie stoją dziś przed wielkimi metropoliami - mężczyzna nie poszedł w ślady dziadka, zajmuje się obecnie pracą charytatywną badającą zanieczyszczenie w różnych krajach i rozwijającą programy mikrokredytów w krajach afrykańskich. Nowe Delhi jest dziwnym tworem. Nieszczególnie funkcjonalne, nieładne i mało przyjazne. "Times of India", znana anglojęzyczna gazety, z okazji rocznicy miasta zamieściła mnóstwo artykułów na temat jakości życia w miastach całego kraju oraz przeprowadziła szczegółową ankietę wśród mieszkańców Delhi, by przekonać się, jak im się żyje. Okazało się, że najlepszym miastem do mieszkania, zdaniem Indusów jesy Ahmedabad. Drugie miejsce zajmuje Pune, trzecie - z identyczną liczbą punktów - są Delhi i Mumbai. Nawet Ahmedabad zdobył jednak zaledwie ocenę 3.00 na 5.00 (Delhi: 2.90). Aż 96% mieszkańców stolicy uważa, że Delhi zasługuje na miano stolicy kraju, mimo licznych mankamentów. Jakie to mankamenty? 31% osób wskazało korupcję, na dalszych miejscach były: korki, zanieczyszczenie, kultura VIPowców i stosunek do kobiet. Aby stać się światową stolicą Delhi przede wszystkim powinno zmniejszyć przestępczość (43% respondentów wybrało tę odpowiedź), okazywać więcej szacunku kobietom (21%), poprawić system edukacji oraz szanować prawo. Podobne obserwacje poczynili dziennikarze innej poczytnej anglojęzycznej gazety "The Hindu". W odpowiedzi na pytanie "Czego potrzebuje Delhi?" wymienili pięć kwestii, które wymagają zmiany: poczucie obowiązku obywatelskiego ("Ludzie, miasto to nie wasza spluwaczka"), bezpieczeństwo kobiet ("Czy musimy mówić więcej?"), serce ("Kochajcie Delhi, to w końcu wasz dom"), szarmanccy mężczyźni ("Nie, nie chcemy zawierać z wami przyjaźni") i kultura ("Przywróćmy dni melodyjnych klasyków Qawwali i Hindustani" - Qawwali to suficka muzyka dewocyjna, Hindustani to klasyczna muzyka północnych Indii).

Narzekaniom na brak kultury obywateli nie ma końca. Najgorsze zwyczaje mieszkańców Delhi według gazety "The Hindu" to: sikanie (wszędzie; muszę przyznać, że przestało mnie już szokować, gdy mężczyzni idący chodnikiem w pewnym momencie odwracają się, rozpinają rozporek i sikają na ścianę, mur, drzewo, cokolwiek - a bywa, że nie odwracają się, widziałam umundurowanego wąsacza, który nie raczył się odwrócić i oddawał mocz zwrócony twarzą do bardzo ruchliwej ulicy), trąbienie (uszy puchną od dźwięku klaksonu i po powrocie do Londynu w pierwszych dniach trudno było mi się przyzwyczaić, jak cicho tu jest), parkowanie w każdym możliwym miejscu, adjust kar lo (fraza będąca zlepkiem angielskiego i hindi, której ludzie używają, gdy chcą się gdzieś wcisnąć, a nie ma miejsca - notoryczne w metrze, autobusie, pociągu, kolejce do kasy itp.) oraz używanie obraźliwego i wulgarnego języka (najczęściej nie rozumiem, co ludzie mówią, ale wciąż można usłyszeć obraźliwe bhenchod, używane od ok. 1800, oznaczające dosłownie "kogoś, kto pieprzy własną siostrę" - ten wulgaryzm częstszy jest na wsiach niż w miastach, ale duża część mieszkańców Delhi pochodzi ze wsi).

Moje osobiste doświadczenia z mieszkańcami Delhi są różne. Spotkałam zarówno bardzo miłych i pomocnych ludzi (także nie-Indusów, a jednak mieszkańców tego miasta, jak Asiaya, która gościła mnie w swoim domu przez niemal cały dzień), jak i naciągaczy, natrętów, drobnych oszustów (którzy przyłapani na oszustwie i kłamstwie nawet okiem nie mrugną i nie tłumaczą się). Kobietom zdecydowanie na rękę jest rozwój metra. Nie muszą przejmować się, że rykszarz będzie się w nie wgapiał, zamiast patrzeć na drogę, mogą spokojnie jechać późnym wieczorem w wagonie dla kobiet, nie lękając się o własne bezpieczeństwo. A do tego tanio - przejazd metrem kosztuje od 8 do 20 rupii, w zależności od tego, jaki odcinek się jedzie (20 kosztuje, zdaje się, przejazd z jednego końca linii do drugiego), rykszarz liczy sobie przynajmniej kilka razy tyle, a jeszcze droższe są taksówki - taksówkarze w dodatku często nie mają pojęcia, jak dojechać pod wskazany adres, co bywa uciążliwe, szczególnie gdy samemu nie zna się dobrze miasta. Nic dziwnego, że w ankiecie "Sunday Times of India" aż 51% respondetów wskazało delhijskie metro jako najlepszą rzecz w Delhi (na kolejnych dwóch miejscach były... pomniki - 25% osób wymieniło je, i zieleń miejska - 9%).

Problemem Delhi, według mnie, jest brak spójnego charakteru tego miasta. Stare miasto jest bardzo ciekawym labiryntem uliczek, które jednak mogą przytłaczać nieśmiałe osoby, nieprzepadające za tłumami - przeciskanie się przez tamtejsze rynki uliczne nie należy do przyjemnych doświadczeń. Nowe Delhi zaskakuje ciągłym nienasyceniem, jeśli chodzi o centra handlowe, kinowe multipleksy, eleganckie restauracje, w których na jedną kolację niektórzy wydają tyle, ile ich sprzątaczka zarabia przez cały rok. Rezydencji milionerów nie widać od strony ulicy, trzeba wjechać przez niepozorne bramy i długo jechać do posiadłości z wielkimi ogrodami, kortami tenisowymi i basenami. Szybko rosnącą klasę średnią miasta można spotkać w eleganckich butikach, coraz liczniejszych indyjskich kawiarniach sieciowych i niezależnych knajpkach, księgarniach i sklepach, gdzie w ofercie są tak egzotyczne produkty jak jabłka z Japonii, makaron z Włoch czy czipsy z Wielkiej Brytanii. Za najciekawsze w Delhi uważam możliwość obserwowania zmian, jakie zachodzą w społeczeństwie. Mam silne przeczucie, że w żadnym innym mieście indyjskim nie widać ich tak wyraźnie, jak właśnie w stolicy, która wciąż próbuje bez powodzenia łączyć stare z nowym, pogodzić kompleks wyższości z kompleksem niższości i po omacku szuka swej własnej tożsamości.