Dawno nie czytałam TAKIEJ książki. Tak perfekcyjnie skonstruowanej, tak współczesnej i powodującej taki natłok myśli. Musiałam co parę stron odkładać ją i układać sobie wrażenia, inaczej robił się kocioł. Amy Waldman należy się owacja na stojąco za stworzenie jednej z najważniejszych powieści naszych czasów, po 9/11. Natrafiłam na "The Submission", gdy z okazji dziesiątej rocznicy ataków w USA wszędzie publikowano artykuły i listy najlepszych publikacji, opisujących klimat po tych wydarzeniach. I wszędzie piano z zachwytu nad Waldman, a ja się teraz przyłączam do tego piania. Amerykańskiej autorce, byłej szefowej południowoazjatyckiego biura "New York Times", mieszkającej dziś w Nowym Jorku, udała się rzecz niebywała. Debiutem potrząsnęła krytykami i czytelnikami. Jedna z recenzentek, amerykańska dziennikarka Lorraine Adams, napisała: Amy Waldman pisze jak opętany anioł. (...) To nie jest mdła i godna uwagi saga: to jest literacki przełom, który czyta się szybko i który łamie serca.

Treść tylko pozornie jest prosta. Jury spotyka się na Manhattanie niedługo po atakach terrorystycznych 9 września, by wybrać zwycięzcę konkursu na memoriał upamiętniający ofiary ataków. Większością głosów wybiera, po długich pertraktacjach, projekt na piękny ogród i otwiera kopertę, by poznać nazwisko zwycięzcy. Miny wszystkich rzedną... Jest nim Mohammed Khan, amerykański muzułmanin, którego rodzice przybyli kiedyś do USA z Indii. Pojawia się dylemat: co z nim zrobić? Dać zbudować ogród - który nagle zaczyna nabierać nowego znaczenia, w kontekście islamu wielu osobom zaczyna kojarzyć się z rajem dla męczenników muzułmańskich - i narazić się na oburzenie ze stron rodzin zmarłych, zszokowanych, że muzułmanin buduje ów pomnik? Potraktować wybór zwycięzcy jako dowód na tolerancję Amerykanów, zwycięstwo demokracji i wolność, jaka panuje w tym kraju (każdy wszak mógł przystąpić do konkursu)? Czy zataić nazwisko zwycięzcy i zdecydować się na inny projekt, podważając tym samym demokratyczne fundamenty, na jakich zbudowane są Stany Zjednoczone? Podczas gdy jury odwleka decyzję, ktoś informuje o zwycięskim projekcie i stojącym za nim autorze prasę. Machina poszła w ruch. 

Najsilniejszą obrończynią projektu Khana jest Claire, wdowa po zmarłym bankierze, która reprezentuje w jury rodziny zmarłych w atakach. Po ujawnieniu nazwiska zwycięzcy Claire jest jedną z wielu osób, które nie zaznają już spokoju. Aktywiści społeczni, politycy, inni jurorzy, przedstawiciele społeczności muzułmańskich, sam Khan, a także Asma - wdowa, której mąż (tak jak i ona nielegalnie przybyły do Nowego Jorku z Bangladeszu) zmarł w ataku i która teraz po otrzymaniu milionowego odszkodowania obawia się deportacji - wszyscy wplątani są w zamknięte koło, z którego nie wyjdą bez uszczerbku na swej duszy i swych ideałach. Pewne tematy mają tak wielkie proporcje, że nie wydaje się, by beletrystyka mogła je ogarnąć. A jednak Waldman udało się ująć nienamacalne. 

Mohammad Khan (znany wśród przyjaciół jako Mo) mówi w pewnej scenie: Czasem Amerykę trzeba popchnąć - musi jej zostać przypomniane, czym jest. Kategorycznie odmawia wycofania się z decyzji o budowie ogrodu. Nie chce prezentować się ani jako muzułmanin (nie jest nawet praktykujący) ani jako zwyczajny Amerykanin, którego religia nie ma znaczenia. Pragnienie zachowania wewnętrznej integralności każe mu nie tłumaczyć się z interpretacji swego projektu, na temat którego każdy obywatel USA zdaje się mieć swoje zdanie. Nie identyfikuje się z nikim i nie kooperuje ze zwolennikami swego dzieła. Sytuacja rozwija się do tego stopnia, że to Khan, a nie ataki terrorystyczne, dzieli Amerykanów. Malik, dyrektor Muzułmańskiej Amerykańskiej Rady Koordynującej twierdzi: [Khan] związał nas idealnie. Jeśli to zbudujemy, to będzie raj męczenników, co tylko rozzuchwali wroga. Jeśli nie zbudujemy, wróg będzie nas ścigał za dyskryminację muzułmanina. 

Waldman porusza moc tematów: identyfikację z grupą poprzez wspólne doświadczenia, religię, obywatelstwo, przekonania; dylemat porzucenia własnych ideałów na rzecz uszanowania uczuć większości; wewnętrzny imperatyw obrony swej wiary (niekoniecznie religii, także wiary w ludzkość ponad wszelkie podziały); empatię; konieczność zadawania sobie pytań odnośnie tego, co nas tak naprawdę kształtuje i w jakim stopniu; reprezentacji nas samych przez nasze czyny - to tylko niewielka próbka "wielkich i ważnych" tematów, jakich nie brakuje w powieści. Przy czym zaznaczyć trzeba, że w żadnym miejscu Waldman nie zgrzeszyła patosem, brakiem wrażliwości wobec żadnej ze stron czy lekceważeniem czyjegokolwiek zdania. Doprawdy taki talent i ta niewiarygodna inteligencja, jaką posiada autorka, nie zdarzają się często. Śmiało mogę zaliczyć Waldman do najinteligentniejszych pisarzy, jakich zdarzyło mi się w życiu czytać. Choćby sam tytuł powieści jest mistrzowski. "Submission" znaczy z jednej strony "poddaństwo, posłuszeństwo, uległość (np. wobec Allacha, co ma ogromne znaczenie w tekście; samo słowo "islam" oznacza "dobrowolne poddanie się Bogu"), a z drugiej - przedłożenie dokumentu (tutaj: wysłanie projektu na konkurs). Interpretacje można mnożyć, widzieć tytuł jako uległość wobec tradycji demokratycznych Ameryki lub też poddanie się woli większości. A przy tym Waldman włada językiem mistrzowsko i moje kulawe tłumaczenia cytatów nie oddadzą tego niestety, dlatego zamieszczę jedno zdanie w oryginale i w nawiasie podam mój przekład: "Mommy, you smell like the pool," William sniffled a day - or was it two? - later. She had not thought to shower since the news. She would think often about having been submerged in water while her husband was consumed by fire. What did this say? It was like a myth, a dark poem whose meaning just eluded her ("Mamusiu, pachniesz basenem", William pociągnął nosem dzień - a może to były dwa? - później. Nie pomyślała, by wziąć prysznic odkąd usłyszała wiadomości. Będzie myślała często, że podczas gdy zanurzona była w wodzie, jej męża trawił ogień. Co to oznaczało? Było niczym mit, ciemny wiersz, którego znaczenie umykało jej). Czytając liczne dyskusje, książka bowiem pełna jest dialogów, nie mogłam wyjść z podziwu, jak doskonale Waldman potrafi oddać sposób myślenia i argumentacji bohaterów z tak wielu warstw społecznych, środowisk i kultur. 

Bohaterowie Waldman rozważają, co to znaczy być Amerykaninem, nawet jeśli nie wyrażają swych refleksji słowami. Khan zapuszcza brodę po atakach jako test na reakcje rodaków. Sean, którego brat zginął w ataku, podczas jednej z pikiet, impulsywnie naciągnął jednej z kobiet hidżab na twarz. Waldman wykorzystała to do podkreślenia faktycznego lęku, jaki wielu amerykańskich muzułmanów i muzułmanek odczuwało po 9/11. Wielokrotnie czytałam o tym, iż muzułmanki amerykańskie przestały na jakiś czas nosić chusty, obawiając się uprzedzeń rodaków. W indyjskim filmie "My Name is Khan" (bez związku z bohaterem - Khan to niezmiernie popularne nazwisko) jest nawet scena, w której bohaterce-muzułmance ktoś ściąga chustę z głowy na uczelni kilka dni po atakach - bohaterka jest profesorką na uniwersytecie w San Francisco. Każde wydarzenie, jaki opisuje Waldman, jest jednak wielowarstwowe, a żadna z postaci nie jest papierowa, choćby odgrywała tylko niewielką rólkę w tym obyczajowym dramacie. 

Świat w dzisiejszych czasach wygląda inaczej niż wyglądał dziesięć lat temu i za kilkadziesiąt lat znajdziemy się w jeszcze innej konstelacji zależności. Waldman przenosi ostatnią część powieści w bliską przyszłość, w której Stany Zjednoczone nie odgrywają już takiej roli na arenie międzynarodowej jak kiedyś. Khan zauważa, jak jego rodzice pozwolili Ameryce ukształtować ich, podczas gdy na niego samego większy wpływ mają inne kraje, niemal wyłącznie w Azji. Siła ciężkości za kilkanaście lat będzie leżała gdzie indziej. Także pojęcie Ameryki się zmieni, tak jak zmieniło się diametralnie w ciągu ostatniej dekady. Waldman genialnie ujęła klimat Stanów Zjednoczonych w okresie transformacji - kulturalnej, tożsamościowej i politycznej. Marzy mi się więcej pisarzy o podobnej przenikliwości i inteligencji z innych krajów i więcej książek, które mają taką siłę. "The Submission", mogę już teraz powiedzieć, jest dla mnie książką roku 2012 i jedną z najlepszych oraz najbardziej kompleksowych powieści, jakie czytałam w życiu.